ઉપવાસ દરમિયાન શુગર અથવા BP ઘટે તો શું કરવું? લો બ્લડ શુગરના લક્ષણો અને સલામત પગલાં

ઉપવાસ શરૂ કરો ત્યારે મન શ્રદ્ધા અને સંકલ્પથી ભરેલું હોય છે, પણ જો તમને ડાયાબિટીસ કે બ્લડ પ્રેશરની દવા ચાલુ હોય, તો શરીર ક્યારેક એ જ સંકલ્પની વચ્ચે એક અલગ જ સંકેત આપવા લાગે છે, અચાનક ચક્કર, પરસેવો, હાથ ધ્રુજવા, અથવા “કંઈક બરાબર નથી” જેવી લાગણી. આવા સમયે “આ તો ઉપવાસની સામાન્ય નબળાઈ છે” કહીને અવગણવાનું મન થાય, પણ ઘણી વખત આ લો બ્લડ શુગરના લક્ષણો અથવા લો બ્લડ પ્રેશરના સંકેત હોઈ શકે છે અને એ ઓળખવું ખૂબ જરૂરી છે.

આ લેખમાં, ડૉ. દીક્ષિતા ચૌહાણ આપણને હાઇપોગ્લાઇસેમિયા શું છે, લો બ્લડ સુગર અને લો બ્લડ પ્રેશર વચ્ચેનો તફાવત કેવી રીતે સમજવો, કયા લક્ષણો સામાન્ય છે અને કયા ગંભીર છે, તાત્કાલિક શું કરવું, ઉપવાસ ક્યારે તોડવો અને ક્યારે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી બને છે તે સમજવામાં મદદ કરશે.

લો શુગર અને લો BP વચ્ચેનો ફરક

બંને સ્થિતિ એકસરખી અસ્વસ્થતા આપી શકે છે, પણ તેમની પાછળનું કારણ અલગ છે.

લો બ્લડ શુગર (હાઇપોગ્લાઇસેમિયા શું છે) 

ત્યારે થાય છે જ્યારે લોહીમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ સામાન્ય કરતાં નીચે જાય છે. સામાન્ય રીતે 70 mg/dL થી ઓછું. શરીર આ સ્થિતિને ઓળખીને બે પ્રકારના સંકેત આપે છે: એક, એડ્રિનર્જિક પ્રતિભાવ (ધબકારા વધવા, પરસેવો, ધ્રુજારી, ભૂખ), અને બીજું, ન્યુરોગ્લાયકોપેનિક પ્રતિભાવ (ચક્કર, નબળાઈ, ગૂંચવણ, ધ્યાન કેન્દ્રિત ન થવું), જે મગજને પૂરતો ગ્લુકોઝ ન મળવાથી થાય છે (Mathew and Thoppil, 2022).

લો બ્લડ પ્રેશર (હાઇપોટેન્શન) 

સામાન્ય રીતે ઉપવાસ દરમિયાન પ્રવાહી ઓછું લેવાથી, ડિહાઇડ્રેશનથી, અથવા BPની દવાની અસર વધારે થવાથી થાય છે. ખાસ કરીને વૃદ્ધ વ્યક્તિઓમાં અને જેઓ ડાયુરેટિક્સ (પાણીની ગોળી) લે છે, તેમનામાં આ જોખમ વધારે હોય છે, કારણ કે ડિહાઇડ્રેશન અને કુપોષણ બંને લો BPનું જોખમ વધારતા પરિબળો તરીકે નોંધાયેલા છે (Zhang et al., 2022).

સાદી ભાષામાં શુગર ઘટે ત્યારે શરીરને તાત્કાલિક ઊર્જાની જરૂર હોય છે, જ્યારે BP ઘટે ત્યારે શરીરને પ્રવાહી અને મીઠાની જરૂર હોય છે. બંનેમાં લક્ષણો ઓવરલેપ થાય છે, એટલે જ ચોક્કસ ઓળખ મુશ્કેલ બની શકે છે.

ઓવરલેપ થતાં અને અલગ પાડતાં લક્ષણો

તાત્કાલિક સલામતીનાં પગલાં શું કરવું?

ઉપવાસમાં શુગર ઘટે તો શું કરવું? 

1. તરત બેસી જાઓ અથવા સૂઈ જાઓ
2. ઉપવાસ તોડો અને ગ્લુકોઝ, મધ, ફળનો રસ અથવા ખાંડ જેવી ઝડપી-શોષાતી વસ્તુ લો
3. 15 મિનિટ પછી ફરીથી શુગર ચેક કરો, જો હજુ ઓછી હોય તો ફરી થોડું મીઠું લો
4. સુધારો ન દેખાય કે લક્ષણો વધે, તો તાત્કાલિક તબીબી સહાય લો

ઉપવાસમાં બીપી લો થાય?

1. તરત સૂઈ જાઓ અથવા પગ થોડા ઊંચા રાખીને બેસો
2. ધીમે-ધીમે થોડું પાણી અથવા ORS જેવું પ્રવાહી લો (જો ઉપવાસના નિયમ મુજબ પ્રવાહી લેવાની છૂટ હોય)
3. અચાનક ઊભા થવાનું ટાળો અને બેઠકમાંથી ઊભા થતાં પહેલાં થોડી ક્ષણ રાહ જુઓ
4. ચક્કર ચાલુ રહે અથવા બેહોશી જેવું લાગે, તો ઉપવાસ તોડીને તાત્કાલિક ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો

મહત્વનું: આ પગલાં લીધા પછી પણ, તમારી નિયમિત દવાનો ડોઝ કે સમય જાતે બદલવો નહીં. આગલા ઉપવાસ પહેલાં આ અનુભવ વિશે ડૉક્ટરને જણાવો.

ઉપવાસ ક્યારે તોડવો જોઈએ?

આ નિર્ણય લેવામાં અચકાવાની જરૂર નથી. ધાર્મિક નિયમોમાં પણ સ્વાસ્થ્યની સલામતી માટે અપવાદોને સ્થાન છે. સંશોધન સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે જોખમ ધરાવતા ડાયાબિટીસ દર્દીઓએ હાઇપોગ્લાઇસેમિયાના લક્ષણો દેખાય કે તરત ઉપવાસ તોડવો જોઈએ, પછી ભલે તે ઉપવાસ ગમે તેટલા દિવસનો કેમ ન હોય (Shaltout et al., 2024). 

નીચેની કોઈપણ સ્થિતિમાં ઉપવાસ તોડવો:

• શુગર 70 mg/dLથી ઓછી માપાય
• શુગર 300 mg/dLથી વધારે માપાય (આ પણ એટલું જ જોખમી)
• ચક્કર, પરસેવો કે ધ્રુજારી જે આરામ કરવા છતાં ઓછા ન થાય
• બેહોશી જેવું લાગવું અથવા ખરેખર બેહોશ થવું
• સતત ઊલટી કે અતિશય નબળાઈ

એક મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય અભ્યાસમાં એ પણ નોંધાયું છે કે ઉપવાસ દરમિયાન ટાઈપ 1 અને ટાઈપ 2 બંને પ્રકારના ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકોમાં ગંભીર હાઇપોગ્લાઇસેમિયાનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધે છે, ખાસ કરીને જેઓ સતત 15 દિવસથી વધુ ઉપવાસ કરે છે (Salti et al., 2004). 

આ દર્શાવે છે કે ઉપવાસ તોડવો એ “હાર માનવી” નથી, તે એક જવાબદાર, સમજદારીભર્યો નિર્ણય છે.

પ્રવાહી અને પરવાનગી પ્રમાણેનો ખોરાક

ઉપવાસના નિયમો વ્યક્તિ-વ્યક્તિએ અલગ હોય છે, પણ સામાન્ય રીતે આટલી બાબતો ધ્યાનમાં રાખવા જેવી છે:

• જો ફળાહાર કે પ્રવાહીની છૂટ હોય, તો દિવસભર થોડું-થોડું પાણી પીતા રહો, એકસાથે વધારે ન પીવો
• નાળિયેર પાણી, છાશ કે લીંબુ પાણી જેવા હળવા પ્રવાહી BP અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ સંતુલન જાળવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે
• જો ફરાળી ખોરાકની છૂટ હોય, તો સાબુદાણા, બટાકા, સિંગોડાનો લોટ જેવા ધીમે પચતા ખોરાકને પ્રાધાન્ય આપો, જેથી શુગર લાંબો સમય સ્થિર રહે
• ચા-કોફી વધારે માત્રામાં ટાળો, કારણ કે તે શરીરમાંથી પ્રવાહી ઘટાડી શકે છે
• સાંજે ઉપવાસ છોડતી વખતે એકસાથે વધારે પડતું ભારે ભોજન ટાળો

ઉપવાસ પહેલાંનું ચેકલિસ્ટ, ડૉક્ટરની સલાહ કેમ જરૂરી છે

ઉપવાસ પહેલાં દવાઓ, ભોજનનો સમય અને ઇમરજન્સી પ્લાન અંગે તમારા ડૉક્ટર સાથે ચર્ચા કરો.

ડૉક્ટર પાસે જતાં પહેલાં આ પ્રશ્નોના જવાબ તૈયાર રાખો:

✔ મારી હાલની દવાઓનો ડોઝ કે સમય ઉપવાસ દરમિયાન બદલવાની જરૂર છે?

✔ ઉપવાસ દરમિયાન શુગર/BP કેટલી વાર ચેક કરવું જોઈએ?

✔ કયા આંકડા પર ઉપવાસ તોડવો જોઈએ?

✔ મારી પાછલી કોઈ હાઇપોગ્લાઇસેમિયા કે લો BPની ઘટના છે જે આ વખતે ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ?

✔ ઇમરજન્સીની સ્થિતિમાં કોને સંપર્ક કરવો, અને ઘરમાં ગ્લુકોઝ કે મીઠી વસ્તુ તૈયાર રાખવી

આંતરરાષ્ટ્રીય માર્ગદર્શિકાઓ પણ આ જ ભાર મૂકે છે. ઉપવાસ પહેલાં જોખમ-મૂલ્યાંકન કરાવવું, અને જોખમ વધારે હોય તેવા દર્દીઓ માટે વ્યક્તિગત યોજના બનાવવી (Shaltout et al., 2024). 

આ કોઈ ઔપચારિકતા નથી. આ ખરેખર ઉપવાસને સુરક્ષિત રીતે પૂર્ણ કરવાનો રસ્તો છે.

ઇમરજન્સી ચેતવણી સંકેતો 

નીચેનામાંથી કોઈપણ લો બ્લડ શુગરના લક્ષણો દેખાય, તો ઉપવાસ તોડીને તાત્કાલિક તબીબી સહાય લો:

• બેહોશી અથવા સંપૂર્ણ ભાન ગુમાવવું
• ખેંચ (સીઝર) આવવી
• વાત કરવામાં કે સમજવામાં તકલીફ, ગૂંચવણભરી સ્થિતિ
• છાતીમાં દુખાવો કે ભારેપણું
• શ્વાસ લેવામાં તકલીફ
• સતત ઊલટી જેના કારણે કંઈ પણ પેટમાં ટકતું નથી
• ગ્લુકોઝ લીધા પછી પણ 15-20 મિનિટમાં કોઈ સુધારો ન દેખાય

આવા સંકેતો માટે “રાહ જુઓ” નો અભિગમ યોગ્ય નથી, તાત્કાલિક કાર્યવાહી એ સાચો માર્ગ છે જેના માટે માધવબાગ પરંપરાગત આયુર્વેદિક પ્રથાને આધુનિક નિદાન સાથે સંકલિત કરીને વ્યક્તિગત સંભાળ પૂરી પાડે છે. જો તમને ઉપરોક્ત કોઈપણ લક્ષણોનો સામનો કરવો પડે, તો તાત્કાલિક તમારા નજીકના માધવબાગ ક્લિનિકનો સંપર્ક કરો.

ડૉ. દીક્ષિતા દ્વારા ખાસ સલાહ

“ઉપવાસ એ શ્રદ્ધા અને આત્મનિયંત્રણનું પ્રતિક છે, પરંતુ સ્વાસ્થ્યની સુરક્ષા તેની પ્રથમ શરત છે. જો તમને ડાયાબિટીસ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર અથવા અન્ય કોઈ લાંબા સમયથી ચાલતી તકલીફ હોય, તો ઉપવાસ શરૂ કરતા પહેલાં તમારા ડૉક્ટર સાથે દવાઓ, આહાર અને દિવસભરની દેખરેખ અંગે યોગ્ય આયોજન કરવું ખૂબ જ જરૂરી છે. ઉપવાસ દરમિયાન ચક્કર, પરસેવો, ધ્રુજારી, અચાનક નબળાઈ કે ગૂંચવણ જેવા લક્ષણોને ક્યારેય સામાન્ય ન માનો. સમયસર યોગ્ય પગલું લેવાથી ગંભીર પરિસ્થિતિને સરળતાથી ટાળી શકાય છે.”

– ડૉ. દીક્ષિતા ચૌહાણ

BAMS | PGDEMS | Diabetes & Lifestyle Disease Consultant

માધવબાગ

ઉપવાસ દરમિયાન શરીરમાં થતા ફેરફારો દરેક વ્યક્તિમાં અલગ હોઈ શકે છે. ખાસ કરીને ડાયાબિટીસ અને બ્લડ પ્રેશરની દવા લેતા દર્દીઓમાં બ્લડ શુગર અથવા બ્લડ પ્રેશર અચાનક ઘટી શકે છે. તેથી ઉપવાસને માત્ર ધાર્મિક નિયમ તરીકે નહીં, પરંતુ તબીબી દૃષ્ટિએ પણ યોગ્ય આયોજન સાથે અપનાવવો જરૂરી છે.જો દર્દીને યોગ્ય માર્ગદર્શન મળે અને સમયસર લો શુગરના લક્ષણોને ઓળખવામાં આવે, તો લો શુગરના કારણે દર્દીને કોમામાં જતાં અટકાવી શકાય છે

મારું માનવું એવું છે કે જો કોઈને ડાયાબિટીસ કે BP હોય, તો આ બંને લાઇફસ્ટાઇલના લીધે થતા રોગ છે, જેને કોઈપણ વ્યક્તિ રિવર્સ કરી શકે છે. તેથી આવા દર્દીઓએ માધવબાગની સારવાર પદ્ધતિનો સહારો લઈને આ રોગોને રિવર્સ કરવા માટે પણ વિચાર કરવો જોઈએ.

માધવબાગમાં અમે દરેક દર્દીની તબીબી સ્થિતિ, દવાઓ, જીવનશૈલી અને ઉપવાસની પરંપરાને ધ્યાનમાં રાખીને વ્યક્તિગત માર્ગદર્શન આપીએ છીએ.

માધવબાગના દૃષ્ટિકોણથી

માધવબાગનો ઉદ્દેશ્ય ફક્ત લક્ષણોમાંથી રાહત નહીં પણ મૂળ કારણને દૂર કરીને દરેકને સર્વાંગી સંભાળ પૂરી પાડવાનો છે. તે સ્વસ્થ અને ટકાઉ જીવનશૈલી બનાવવા માટે પંચકર્મ જેવી ડિટોક્સ ઉપચાર, આહાર, કસરત અને સતત દેખરેખ પ્રણાલીઓ તેમજ આધુનિક નિદાનને જોડે છે. માધવબાગની સારવાર યોજનાઓ વિશે વધુ વાંચવા માટે, અહીં જુઓ.

અંતમાં એક મહત્વની વાત

ઉપવાસ શ્રદ્ધા અને શિસ્તનો ભાગ છે, પણ તે તમારા સ્વાસ્થ્યની કિંમતે ન હોવો જોઈએ. લો બ્લડ શુગરના લક્ષણો કે લો BPના સંકેત ઓળખવા, યોગ્ય સમયે ઉપવાસ તોડવો, અને ઉપવાસ પહેલાં ડૉક્ટર સાથે યોગ્ય આયોજન કરવું, આ ત્રણેય બાબતો તમને સુરક્ષિત રીતે તમારી શ્રદ્ધા નિભાવવામાં મદદ કરે છે.

જો તમને ડાયાબિટીસ કે હાઈ બ્લડ પ્રેશર છે અને ઉપવાસ પહેલાં વ્યક્તિગત માર્ગદર્શન જોઈએ છે, તો અમારા ડાયાબિટીસ રિવર્સલ પ્રોગ્રામ અને હાયપરટેન્શન ટ્રીટમેન્ટ વિશે વધુ જાણી શકો છો, અમારા ડાયાબિટીસ મેનેજમેન્ટ સંબંધિત અન્ય લેખો વાંચી શકો છો અથવા નજીકના ક્લિનિકની માહિતી મેળવી શકો છો.

વારંવાર પૂછાતા સવાલો (FAQs)

1. ઉપવાસમાં શુગર ઘટે તો શું કરવું, સૌથી પહેલું પગલું શું છે?

તરત બેસી જાઓ, ઉપવાસ તોડો અને ગ્લુકોઝ, મધ કે ફળનો રસ જેવી ઝડપી-શોષાતી મીઠી વસ્તુ લો. 15 મિનિટ પછી ફરીથી શુગર ચેક કરો.

2. હાઇપોગ્લાઇસેમિયા શું છે અને તે કેટલા આંકડે ગણાય?

 હાઇપોગ્લાઇસેમિયા એટલે લોહીમાં શુગરનું પ્રમાણ સામાન્ય કરતાં ઓછું થવું, સામાન્ય રીતે 70 mg/dLથી ઓછું. તેમાં પરસેવો, ધ્રુજારી, ચક્કર અને ગૂંચવણ જેવા લક્ષણો દેખાઈ શકે છે (Mathew and Thoppil, 2022).

3. ઉપવાસમાં BP લો થાય તો તેના ખાસ સંકેત કયા છે?

ઊભા થતાં આંખે અંધારા આવવા, અસ્થિરતા અને લાંબા સમય બેઠા પછી ઊભા થતાં ચક્કર આવવા. આ લો BPના વધુ લાક્ષણિક સંકેત છે, ખાસ કરીને ડિહાઇડ્રેશન સાથે.

4. શું ડાયાબિટીસ કે BP ધરાવતા દરેક વ્યક્તિએ ઉપવાસ ટાળવો જોઈએ?

જરૂરી નથી. ઘણા લોકો યોગ્ય તબીબી માર્ગદર્શન અને પૂર્વ-આયોજન સાથે સુરક્ષિત રીતે ઉપવાસ કરી શકે છે. જોખમનું સ્તર વ્યક્તિની સ્થિતિ, દવાઓ અને પાછલા અનુભવ પર આધારિત હોય છે, એટલે ડૉક્ટરનું વ્યક્તિગત મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.

5. ગ્લુકોઝ લીધા પછી પણ સારું ન લાગે તો શું કરવું?

15-20 મિનિટ પછી પણ સુધારો ન દેખાય, અથવા લક્ષણો વધતા જાય, તો સમય બગાડ્યા વગર તાત્કાલિક તબીબી સહાય લેવી જોઈએ.

સંદર્ભ સૂચિ 

1. Mathew, P. and Thoppil, D. (2022) ‘Hypoglycemia’, StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing.
2. Salti, I., Bénard, E., Detournay, B., Bianchi-Biscay, M., Le Brigand, C., Voinet, C. and Jabbar, A. (2004) ‘A population-based study of diabetes and its characteristics during the fasting month of Ramadan in 13 countries: results of the epidemiology of diabetes and Ramadan 1422/2001 (EPIDIAR) study’, Diabetes Care, 27(10), pp.2306–2311.
3. Shaltout, I., Abdelwahab, A.M., El Meligi, A., Hammad, H., Abdelghaffar, S., Elbahry, A., Taha, N., Elsaid, N.H., Gad, A., Hammouda, L., Abdelmaboud, S. and Soliman, A.R. (2024) ‘Risk Stratification in People with Diabetes for Fasting During Ramadan: Consensus from Arabic Association for the Study of Diabetes and Metabolism’, Current Diabetes Reviews, 20(7), e201023222409.
4. Zhang, Q., Shen, S., Guan, H., Zhang, J. and Chen, X. (2022) ‘Orthostatic hypotension is associated with malnutrition diagnosed by GLIM in elderly hypertensive patients’, BMC Geriatrics, 22, 872.