उपाशीपोटी साखर जास्त का येते? डॉन फेनॉमेनन

रात्री जेवण नीट झालं, गोड काही खाल्लं नाही, झोपण्यापूर्वी साखरही तपासली तर ती नॉर्मल होती आणि तरीही सकाळी उठल्यावर मशीनवर आकडा बघून मन खट्टू होतं.

“काल तर सगळं व्यवस्थित होतं, मग आज सकाळीच साखर एवढी का वाढली?” हा प्रश्न बहुतेक मधुमेही रुग्ण आणि त्यांच्या घरच्यांच्या मनात कधी ना कधी येतोच. जर तुम्हालाही उपाशीपोटी साखर जास्त का येते असा प्रश्न पडत असेल, तर आधी एक गोष्ट लक्षात घ्या:

तुम्ही एकटे नाही, आणि यामागे बरेचदा एक अगदी नैसर्गिक, शरीराच्या रोजच्या घड्याळाशी संबंधित कारण असतं.

या लेखात, डॉ. दिपाली तुम्हाला समजावून सांगतील की सकाळी रक्तातील साखरेची पातळी का वाढते, ‘डॉन फिनोमेनॉन’ (Dawn Phenomenon) म्हणजे नेमके काय, यात कोणते इतर घटक कारणीभूत असू शकतात आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, घरीच याची नोंद कशी ठेवावी व डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा.

थोडक्यात उत्तर

होय, रात्रीची साखर व्यवस्थित असतानाही सकाळची साखर जास्त येणे ही एक सामान्य आणि वैद्यकीयदृष्ट्या ओळखली गेलेली गोष्ट आहे. याचं सगळ्यात मोठं कारण म्हणजे ‘डॉन फेनॉमेनन’. पहाटेच्या वेळी शरीरातील काही संप्रेरकं (hormones) सक्रिय होऊन यकृतातून (liver) साखर रक्तात सोडली जाते. पण हे एकमेव कारण नाही, जेवणाची वेळ, झोपेचा दर्जा आणि औषधांची वेळ यांचाही यात मोठा वाटा असू शकतो. महत्त्वाचं म्हणजे, हा पॅटर्न ओळखल्यावर स्वतःहून औषधाचा डोस वाढवणं किंवा कमी करणं टाळावं त्याऐवजी काही दिवस नोंदी ठेवून डॉक्टरांशी चर्चा करणं हाच सुरक्षित मार्ग आहे. (Porcellati, F., 2013)

‘डॉन फेनॉमेनन’ म्हणजे नेमकं काय?

डॉन फेनॉमेनन मराठी मध्ये सोप्या शब्दांत सांगायचं झालं तर पहाटे साधारण ३ ते ८ या वेळेत शरीर झोपेतून जागं होण्याच्या तयारीत असतं. या वेळी शरीर आपोआप काही संप्रेरकं सोडतं, जेणेकरून दिवसाची सुरुवात करण्यासाठी शरीराला ऊर्जा मिळावी. ही पूर्णपणे नैसर्गिक प्रक्रिया आहे, जी मधुमेह नसलेल्या व्यक्तींमध्येही घडते फक्त त्यांचं शरीर इन्सुलिन योग्य प्रमाणात सोडून ही वाढलेली साखर लगेच नियंत्रित करतं. मधुमेह असलेल्या व्यक्तींमध्ये मात्र इन्सुलिनचं प्रमाण किंवा त्याची कार्यक्षमता कमी असल्यामुळे ही साखर तशीच वाढलेली राहते आणि सकाळी टेस्टमध्ये दिसते.

म्हणजेच रात्री तुम्ही काहीही चुकीचं केलं नसतानाही, केवळ शरीराच्या या नैसर्गिक घड्याळामुळे फास्टिंग शुगर जास्त येऊ शकते.

संप्रेरकं आणि यकृतातून साखर सोडली जाण्याची प्रक्रिया

हे थोडं तांत्रिक वाटेल, पण समजून घेतलं की सगळं स्पष्ट होतं. पहाटेच्या वेळी शरीरात प्रामुख्याने चार संप्रेरकं सक्रिय होतात. ग्रोथ हार्मोन, कॉर्टिसॉल, ग्लुकागॉन आणि एपिनेफ्रिन. ही संप्रेरकं यकृताला संदेश देतात की साठवलेली साखर (ग्लायकोजेन) रक्तात सोडा, जेणेकरून दिवसाची सुरुवात करण्यासाठी शरीराकडे पुरेशी ऊर्जा असेल.

निरोगी व्यक्तीचं शरीर या वाढलेल्या साखरेला सामोरं जाण्यासाठी लगेच जास्त इन्सुलिन तयार करतं, त्यामुळे साखरेची पातळी संतुलित राहते. पण टाईप २ मधुमेहात शरीराची इन्सुलिन तयार करण्याची किंवा वापरण्याची क्षमता आधीच कमी झालेली असते, त्यामुळे ही सकाळची वाढलेली साखर वेळेत नियंत्रित होत नाही आणि फास्टिंग टेस्टमध्ये जास्त आकडा दिसतो. ही प्रक्रिया कोणत्याही चुकीच्या सवयीशिवाय, अगदी शिस्तबद्ध आयुष्य जगणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीतही घडू शकते. त्यामुळे यात स्वतःला दोष देण्याचं काही कारण नाही.

इतर संभाव्य कारणं फक्त डॉन फेनॉमेननच नाही

सकाळची साखर वाढण्यामागे डॉन फेनॉमेनन हे एकमेव कारण नसतं. खालील गोष्टीही तितक्याच महत्त्वाच्या ठरू शकतात:

रात्रीच्या जेवणाची वेळ आणि प्रकार

जर जेवण खूप उशिरा झालं, किंवा त्यात कर्बोदकांचं (carbohydrates) प्रमाण जास्त असेल, तर त्याचा परिणाम पचनानंतर बऱ्याच तासांनी, म्हणजे सकाळपर्यंत टिकून राहू शकतो.

झोपेचा दर्जा आणि कालावधी

कमी झोप, अपुरी झोप किंवा झोपेत अधूनमधून जाग येणं यामुळे कॉर्टिसॉलसारखी संप्रेरकं जास्त सक्रिय राहतात, ज्याचा थेट परिणाम सकाळच्या साखरेवर होतो.

औषधांची वेळ

काही मधुमेहाच्या औषधांचा किंवा इन्सुलिनचा परिणाम रात्रभर पुरेसा टिकत नाही, आणि पहाटेपर्यंत त्याची कार्यक्षमता कमी होते. यालाच काहीवेळा वेगळ्या पद्धतीने ‘सोमोजी इफेक्ट’ असंही संबोधलं जातं, जिथे रात्री साखर खूप कमी झाल्यावर शरीर प्रतिक्रिया म्हणून जास्त साखर सोडतं.

ताण किंवा मानसिक अस्वस्थता

सतत ताण असल्यासही कॉर्टिसॉलची पातळी वाढते, आणि त्याचा परिणाम सकाळच्या साखरेवर दिसून येतो.

शारीरिक हालचालींचा अभाव

दिवसभर बैठं काम आणि व्यायामाचा अभाव यामुळेही शरीराची इन्सुलिन वापरण्याची क्षमता (insulin sensitivity) हळूहळू कमी होते.

या सगळ्या कारणांपैकी नेमकं कोणतं कारण तुमच्या बाबतीत लागू आहे, हे फक्त एक-दोन दिवसांच्या रीडिंगवरून सांगता येत नाही त्यासाठी सलग नोंदी आवश्यक असतात.

झोपण्यापूर्वीची आणि सकाळची साखर नोंदवायची कशी?

‘डॉन फिनोमेनॉन’ (Dawn Phenomenon) शी संबंधित काही बाबींची जाणीव असणे महत्त्वाचे आहे; म्हणूनच, सकाळी साखरेची पातळी मोजणे आणि तिची नोंद ठेवणे आवश्यक आहे. कृपया खालीलप्रमाणे नोंदी ठेवा:

सलग सात दिवस, रात्री झोपण्यापूर्वी आणि सकाळी उठल्यावर तुमच्या रक्तातील साखरेची पातळी (blood sugar levels) तपासा आणि त्याची नोंद करा.
तारीख, वेळ आणि आलेली रीडिंग (माप) एका लहान वहीत किंवा तुमच्या मोबाईल फोनवर लिहून ठेवा.
त्या दिवशी रात्रीच्या जेवणाची वेळ आणि तुम्ही काय जेवलात, याची थोडक्यात नोंद करा.
तसेच, तुमच्या झोपेचा कालावधी आणि झोप शांत होती की मध्येच मोडली, याचीही नोंद करा.
जर तुम्ही औषधे किंवा इन्सुलिन घेत असाल, तर ती घेण्याची वेळ नोंदवायला विसरू नका.

सात दिवसांच्या या नोंदींवरून एक विशिष्ट आकृतीबंध (pattern) स्पष्ट होतो. हा आकृतीबंध डॉक्टरांना समस्येचे मूळ कारण शोधण्यास आणि तुमच्या उपचारपद्धतीत योग्य बदल सुचवण्यास अत्यंत उपयुक्त ठरतो. या नोंदी ठेवताना एक गोष्ट नेहमी लक्षात ठेवा:

केवळ या रीडिंग्जच्या आधारे स्वतःहून औषधांच्या मात्रेत (डोसमध्ये) बदल करू नका. रीडिंग जास्त दिसते म्हणून डोस वाढवणे किंवा रीडिंग कमी दिसते म्हणून औषध बंद करणे, या दोन्ही गोष्टी धोकादायक ठरू शकतात.

औषधांबाबतचे निर्णय नेहमी डॉक्टरांनीच घ्यावेत; ते संपूर्ण परिस्थितीचा विचार करून निर्णय घेतात. यासाठी तुम्ही तुमच्या जवळच्या ‘माधवबाग’ (Madhavbaug) क्लिनिकशी संपर्क साधू शकता आणि तुमच्यासाठी योग्य अशी वैयक्तिक उपचारपद्धती (personalised approach) जाणून घेऊ शकता.

या रीडिंग्जचा योग्य अर्थ लावण्यासाठी आणि औषधांमध्ये कोणताही बदल डॉक्टरांच्या सल्ल्याने करण्यासाठी वैयक्तिक मार्गदर्शन घ्या.

वैयक्तिक डायबेटीस मार्गदर्शन घ्या

टेस्ट किंवा उपचारात बदल कधी गरजेचा असतो?

खालीलपैकी कोणतीही परिस्थिती दिसल्यास, ती डॉक्टरांशी चर्चा करण्याची वेळ आहे असं समजा:

सलग ५-७ दिवस सकाळची फास्टिंग साखर सातत्याने ठरलेल्या मर्यादेपेक्षा जास्त येत असेल
रात्रीची साखर नॉर्मल असूनही सकाळचा आकडा नेहमीच जास्त दिसत असेल
सकाळी उठल्यावर थकवा, डोकेदुखी किंवा घाम येणं यासारखी लक्षणं जाणवत असतील (हे कमी साखरेचंही लक्षण असू शकतं, त्यामुळे दुर्लक्ष करू नका)
HbA1c ही तीन महिन्यांची सरासरी चाचणी अपेक्षेपेक्षा जास्त येत असेल
सध्याच्या औषधांचा किंवा इन्सुलिनचा डोस बदलून बराच काळ लोटला असेल

अशा वेळी डॉक्टर तुमच्या नोंदी बघून हे ठरवू शकतात की खरं कारण डॉन फेनॉमेनन आहे, की जेवण-झोप-औषधाच्या वेळेशी संबंधित काही, किंवा औषधोपचारात काही बदल आवश्यक आहे. काहीवेळा रात्री उशिरा (साधारण पहाटे ३ वाजता) एक अतिरिक्त साखर तपासणी करण्याचा सल्लाही डॉक्टर देऊ शकतात, ज्यामुळे नेमकं चित्र अधिक स्पष्ट होतं.

“नियामित तपसनी,अहरत बादल,पुरेशी झॉप,आनी नियमीत वयम् या साधरण गोश्ती नक्किच मोथा बादल घड़वू शकट”

— Dr.Deepali Amit Joshi, B.A.M.S,C.C.H,C.G.O,Fellowship in preventive cardiology

माधवबागचा दृष्टिकोन

माधवबाग एकात्मिक दृष्टिकोनातून सर्वांगीण उपचारांवर भर देते; यामध्ये पंचकर्मासारख्या पारंपरिक आयुर्वेदिक उपचार पद्धतींची सांगड आधुनिक निदान पद्धतींशी घातली जाते. यामुळे आहार, व्यायाम आणि सततच्या देखरेखीच्या प्रणालींचा समावेश असलेल्या प्रभावी जीवनशैली व्यवस्थापनाकडे वाटचाल करणे शक्य होते. परिणामी, यामुळे केवळ रक्तातील वाढलेली साखर नियंत्रित केली जात नाही, तर या आजारामुळे उद्भवू शकणाऱ्या संभाव्य गुंतागुंतीचा धोका कमी करण्यासही मदत होते.या उपचारांबद्दल अधिक सविस्तर माहितीसाठी येथे वाचा.

Diabetes Control Diet Plan | Morning to Night Routine for Stable Blood Sugar

शेवटी एक महत्त्वाची गोष्ट

सकाळची साखर जास्त बघून घाबरून जाण्याआधी किंवा स्वतःहून काही बदल करण्याआधी, एक गोष्ट लक्षात ठेवा, हा एक ओळखता येण्यासारखा आणि व्यवस्थापन करता येण्यासारखा पॅटर्न आहे.

सात दिवस झोपण्यापूर्वी आणि सकाळी तुमच्या रक्तातील साखरेची पातळी नोंदवणे आणि स्वतःहून औषधांमध्ये बदल करण्याऐवजी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे. हा सर्वात सुरक्षित आणि प्रभावी मार्ग आहे. या नोंदींच्या आधारे, डॉक्टर तुमच्यासाठी नेमकी आणि योग्य उपचारपद्धती सुचवू शकतात.

जर तुम्हाला तुमच्या सकाळच्या रक्तातील साखरेच्या पातळीबाबत थेट तज्ज्ञांशी चर्चा करायची असेल, तर आजच तुमच्या जवळच्या ‘माधवबाग’ (Madhavbaug) क्लिनिकमध्ये भेटीची वेळ (अपॉइंटमेंट) निश्चित करा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

१. रात्री साखर नॉर्मल असूनही सकाळी जास्त का येते?

याचं मुख्य कारण डॉन फेनॉमेनन असू शकतं. पहाटेच्या वेळी शरीर आपोआप काही संप्रेरकं सोडतं, ज्यामुळे यकृतातून साखर रक्तात मिसळते. याशिवाय जेवणाची वेळ, झोपेचा दर्जा आणि औषधांची वेळ हीदेखील कारणं असू शकतात.

२. डॉन फेनॉमेनन आणि सोमोजी इफेक्ट यात काय फरक आहे?

डॉन फेनॉमेननमध्ये रात्रभर साखर सर्वसाधारण राहते आणि फक्त पहाटे नैसर्गिकरित्या वाढते. सोमोजी इफेक्टमध्ये मात्र रात्री साखर खूप कमी होते आणि त्याला प्रतिसाद म्हणून शरीर जास्त साखर सोडतं. दोन्हीमधला फरक ओळखण्यासाठी पहाटे ३ वाजताची अतिरिक्त तपासणी उपयोगी ठरते, आणि हे डॉक्टरांच्या मार्गदर्शनाखालीच ठरवावं.

३. सकाळची साखर कमी करण्यासाठी मी स्वतःहून औषधाचा डोस वाढवू शकतो का?

नाही. औषधाच्या डोसमध्ये कोणताही बदल स्वतःहून करणं टाळावं. त्याऐवजी काही दिवसांच्या नोंदी घेऊन डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा, कारण चुकीच्या पद्धतीने डोस वाढवल्यास दिवसा साखर खूप कमी होण्याचा धोका असतो.

४. रात्रीचं जेवण लवकर केल्याने सकाळची साखर कमी होते का?

अनेक रुग्णांमध्ये रात्रीचं जेवण लवकर आणि हलकं घेतल्याने सकाळच्या साखरेत फरक दिसून येतो, पण हे प्रत्येकाच्या शरीरानुसार वेगळं असू शकतं. त्यामुळे हा बदल करताना काही दिवस नोंदी ठेवून परिणाम तपासणं उपयुक्त ठरतं.

५. ही समस्या फक्त टाईप २ मधुमेह असलेल्यांनाच होते का?

नाही, डॉन फेनॉमेनन टाईप १ आणि टाईप २ अशा दोन्ही प्रकारच्या मधुमेह असलेल्या व्यक्तींमध्ये दिसून येऊ शकतो. मात्र त्याचं प्रमाण आणि त्यामागचं नेमकं कारण व्यक्तीनुसार वेगळं असू शकतं, त्यामुळे वैयक्तिक मूल्यांकन आवश्यक असतं.