बाप्पाला मोदक अर्पण करा, पण डायबेटीस असेल तर स्वतःसाठी हा नियम पाळाच

गणपती आले की घरात मोदक होणारच. कुणाच्या घरी उकडीचे मोदक बनतात, कुणी तळलेले मोदक आणतात, तर कुणाच्या घरी बाप्पाच्या नैवेद्याचा मोदक सगळ्यांना वाटला जातो. पण घरात डायबेटीस असलेल्या व्यक्तीची गोष्ट थोडी वेगळी असते.

मोदक समोर आला की मनात लगेच विचार येतो, “हा खाल्ला तर शुगर वाढेल का?”

मग काही जण मोदक पूर्णपणे टाळतात. काही जण दिवसभर काहीच खात नाहीत आणि संध्याकाळी प्रसादासोबत मोदक खातात.दोन्ही टोकाची भूमिका घेण्याची गरज नाही.

डायबेटीस असताना सण साजरा करता येतो. गोड पदार्थही आहारात कधी कधी ठेवता येतात. पण त्यासाठी प्रमाण, वेळ आणि त्या दिवशीचा एकूण आहार लक्षात घ्यावा लागतो (American Diabetes Association Professional Practice Committee, 2024).

डायबेटीस आहे म्हणून मोदक पूर्णपणे बंद करायचा का?

हा प्रश्न अनेकांना पडतो.

याचे उत्तर प्रत्येकासाठी सारखे नसते.

मोदक हा गोड पदार्थ आहे आणि त्यातून carbohydrates मिळतात. त्यामुळे तो खाल्ल्यानंतर blood sugar वाढू शकते. पण एखाद्या व्यक्तीने किती मोदक खावा हे फक्त “डायबेटीस आहे” या एका गोष्टीवर ठरत नाही.

तुमची blood sugar किती आहे, HbA1c किती आहे, कोणती औषधे सुरू आहेत, वजन किती आहे आणि त्या दिवशी तुम्ही बाकी काय खाणार आहात हेही महत्त्वाचे आहे.

Diabetes meal planning मध्येही आवडते पदार्थ पूर्णपणे बंद करण्यापेक्षा त्यांचे portion आणि एकूण carbohydrate intake सांभाळण्यावर भर दिला जातो (American Diabetes Association Professional Practice Committee, 2024).

म्हणून प्रश्न असा असायला हवा.

“मोदक खाऊ का?”

यापेक्षा

“आजच्या जेवणात मोदक कसा बसवू?”

हा विचार जास्त उपयोगी ठरतो.

मोदक खायचा म्हणून दिवसभर उपाशी राहता का?

ही सवय टाळा.

“संध्याकाळी मोदक खाणार आहे, म्हणून सकाळी नाश्ता नको” किंवा “दुपारी कमी खाऊ” असे काही जण करतात.

पण त्यानंतर खूप भूक लागू शकते. मग मोदकासोबत फराळ, मिठाई किंवा मोठे जेवण जास्त प्रमाणात होण्याची शक्यता असते.

याशिवाय काही diabetes medicines किंवा insulin घेत असलेल्या व्यक्तींमध्ये meal skip केल्याने blood sugar खूप कमी होऊ शकते. त्यामुळे औषधे सुरू असतील तर जेवणाची वेळ आणि औषधांची वेळ यामध्ये स्वतःहून बदल करणे योग्य नाही (National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, 2023).

गणपतीच्या दिवशीही शक्य तितकी नेहमीची meal routine ठेवा. नाश्ता करा. दुपारचे जेवण वेळेवर करा.आणि मोदकासाठी पोट रिकामे ठेवू नका.

एक मोदक खाल्ल्यावर दुसरा घ्यायचा की थांबायचं?

हा निर्णय घेताना फक्त मोदक मोजू नका. त्या दिवशी आधी काय खाल्ले आहे हेही बघा.

उदाहरणार्थ, सकाळी चहात साखर, दुपारी गोड पदार्थ, संध्याकाळी मोदक आणि त्यासोबत शरबत असे झाले तर दिवसभरातील एकूण sugar intake वाढू शकते.

WHO च्या मते free sugars चे सेवन मर्यादित ठेवणे चांगले असून ते एकूण दिवसाच्या आहाराचा भाग म्हणून पाहणे गरजेचे आहे (World Health Organization, 2023).

म्हणून एक सोपा नियम ठेवता येईल.

एक आवडता गोड पदार्थ निवडा आणि त्याचा portion आधी ठरवा.

मोदक घेतला असेल तर त्याच वेळी आणखी दोन तीन गोड पदार्थ घेण्याची गरज नाही.

गणपतीच्या दिवशी ताट कसे ठेवता येईल?

मोदक खाल्ल्यानंतर 10 ते 15 मिनिटे चालणे खरंच उपयोगी आहे का?

हो, याचा फायदा होऊ शकतो.

जेवणानंतर केलेली हलकी physical activity blood sugar च्या वाढीवर परिणाम करू शकते. Type 2 diabetes असलेल्या लोकांवरील एका randomised crossover study मध्ये जेवणानंतर चालण्याचा post meal glucose वर चांगला परिणाम दिसून आला (Reynolds et al., 2016).

याआधीच्या एका अभ्यासातही जेवणानंतर चालण्याचे छोटे sessions केल्याने 24 तासांच्या glucose control मध्ये सुधारणा दिसून आली होती (DiPietro et al., 2013).

म्हणून गणपतीच्या दिवशी मोठा workout करण्याची गरज नाही.जेवण झाले. आरती झाली. प्रसाद झाला. त्यानंतर शक्य असल्यास थोडे चालून या. घराच्या आसपास चालणे, सोसायटीमध्ये फेरफटका मारणे किंवा घरातच काही वेळ चालणे हा सोपा पर्याय असू शकतो.

तुम्हाला चालण्याबाबत किंवा exercise बाबत डॉक्टरांनी काही मर्यादा सांगितल्या असतील तर त्यांचे पालन करा.

Sugar free मोदक दिसला की कितीही खाऊ शकतो का?

नाही.

ही गोष्ट लक्षात ठेवणे खूप गरजेचे आहे. “Sugar free” असे लिहिलेले आहे म्हणजे त्यात carbohydrates नाहीत असे होत नाही.

मोदक बनवताना वापरलेले पीठ, तांदूळ, नारळ, खवा किंवा इतर ingredients यामधून carbohydrates आणि calories मिळू शकतात.

काही sugar substitutes मुळे साखरेचे प्रमाण कमी होऊ शकते, पण त्यावरून संपूर्ण पदार्थ किती खावा हे ठरत नाही. Sugar free किंवा no added sugar असा उल्लेख असलेल्या पदार्थांकडे पाहताना संपूर्ण nutritional composition आणि portion लक्षात घेणे आवश्यक आहे (Warshaw and Edelman, 2021).

म्हणून पुढच्या वेळी “sugar free modak आहे” असे ऐकले तर एकच प्रश्न विचारू नका.

“यात साखर आहे का?”

त्यासोबत

“यात काय ingredients आहेत आणि किती प्रमाणात खाणार आहे?”

हेही पाहा.

उकडीचा मोदक की तळलेला मोदक?

यातही अनेकांना एकच उत्तर हवे असते.

पण “उकडीचा म्हणजे चालतो आणि तळलेला म्हणजे चालत नाही” एवढे सोपे समीकरण नाही.

उकडीचा मोदक तळलेला नसल्यामुळे त्यात तळण्यामुळे येणारे अतिरिक्त fat नसते. पण त्यातील पीठ आणि गोड सारणामुळे carbohydrates मिळतात.तळलेल्या मोदकात तेलामुळे energy आणि fat चे प्रमाण वाढू शकते.

म्हणून प्रकारासोबत प्रमाणही पाहा.

उकडीचा आहे म्हणून कितीही खायचा नाही आणि तळलेला आहे म्हणून एकदाच खाल्ल्याने सर्व काही बिघडते असेही नाही.

गणपतीच्या दिवशी फक्त मोदकावर लक्ष ठेवून उपयोग नाही

सणाच्या दिवशी खाण्याचा pattern थोडा बदलतो. नातेवाईकांकडे जाणे. प्रसाद घेणे.फराळ खाणे.पाहुण्यांनी आणलेली मिठाई खाणे.

यामुळे एका पदार्थाचे प्रमाण कमी ठेवले तरी संपूर्ण दिवसातील खाणे जास्त होऊ शकते. म्हणून हा छोटा comparison लक्षात ठेवा.

मोदक खाल्ल्यानंतर blood sugar तपासावी का?

हे तुमच्या डॉक्टरांनी सांगितलेल्या monitoring plan वर अवलंबून आहे.

तुम्हाला घरी blood glucose तपासण्यास सांगितले असेल तर सणाच्या दिवशीही ते नियमितपणे करा.पण एका मोदकानंतरची एक reading पाहून तुमचे संपूर्ण diabetes control ठरवता येत नाही.

HbA1c तुमच्या मागील काही महिन्यांतील सरासरी blood glucose बद्दल माहिती देते. त्यासोबत fasting आणि post meal readings, वजन आणि इतर आरोग्यविषयक बाबी पाहिल्या तर चित्र अधिक स्पष्ट होते. म्हणून गणपतीच्या एका दिवसापेक्षा तुमचा संपूर्ण pattern महत्त्वाचा आहे.

माधवबागमध्ये डायबेटीसकडे कसे पाहिले जाते?

माधवबागमध्ये Diabetes Care करताना फक्त Blood Sugar किंवा HbA1c वर लक्ष दिले जात नाही. वजन, आहार, Physical Activity, Blood Pressure, Cholesterol आणि Lifestyle यांचाही एकत्र विचार केला जातो.

Health Assessment मध्ये तुमची सध्याची आरोग्यस्थिती आणि Diabetes Control समजून घेतले जाते. त्यासोबत Diabetes Reversal Score च्या माध्यमातून तुमची सध्याची स्थिती समजून घेण्यास आणि पुढील management साठी कोणत्या गोष्टींवर अधिक लक्ष द्यायचे हे ठरवण्यास मदत होऊ शकते.

तुमच्या स्थितीनुसार डॉक्टर Diabetes Treatment Programme सुचवू शकतात. या programme मध्ये तुमच्या गरजेनुसार Diet, Exercise, Ayurvedic Medicines आणि योग्य असल्यास Panchakarma यांचा उपचार योजनेत विचार केला जाऊ शकतो. नियमित Blood Sugar Monitoring आणि lifestyle changes देखील diabetes management चा भाग असू शकतात.

उद्देश फक्त गणपतीच्या दिवशी Sugar Control करण्यापुरता नाही. Diabetes चे दीर्घकालीन व्यवस्थापन सुधारण्यास आणि रोजच्या आयुष्यात ते अधिक सहजपणे सांभाळता यावे, यासाठी योग्य उपचार आणि lifestyle management वर सातत्याने काम करणे हा या programme चा भाग आहे.

गणपतीच्या दिवशी ही छोटी तपास-सूची लक्षात ठेवा

बाप्पाचा प्रसाद घ्या, पण स्वतःची शुगरही लक्षात ठेवा

गणपतीच्या दिवसांत मोदक पूर्णपणे टाळणे हा एकमेव मार्ग नाही.पण “सण आहे म्हणून आज काहीही चालेल” असेही करू नका.एक छोटा portion घ्या.

मोदकासोबत आणखी गोड पदार्थ कमी करा.जेवणाची वेळ पाळा.पाणी घ्या.जेवणानंतर शक्य असल्यास थोडे चालून या. आणि सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे तुमची औषधे स्वतःहून बदलू नका.कारण सणाचा आनंद घेताना diabetes management पूर्णपणे बाजूला ठेवण्याची गरज नाही.

अशावेळी फक्त “काय खाऊ नये?” यापेक्षा “माझ्या रोजच्या lifestyle मध्ये नेमका कुठे बदल हवा?” हा प्रश्न विचारणे जास्त उपयोगी ठरू शकते.

माधवबागमध्ये Lifestyle consultation नंतर डॉक्टर तुमची सध्याची स्थिती समजून घेऊन पुढील उपचार आणि lifestyle management बद्दल मार्गदर्शन करू शकतात.तुमच्या जवळच्या माधवबाग क्लिनिकला भेट द्या किंवा आमच्याशी संपर्क करा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

1. डायबेटीस असताना मोदक खाऊ शकतो का?
   डायबेटीस असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीने मोदक पूर्णपणे टाळायलाच हवा असे नाही. मात्र मोदकाचे प्रमाण, त्यातील ingredients आणि त्या दिवशीचा एकूण आहार लक्षात घेणे गरजेचे आहे.
   
2. डायबेटीससाठी किती मोदक खावेत?
   याचे एकच प्रमाण सर्वांसाठी लागू होत नाही. तुमची blood sugar, HbA1c, औषधे, वजन आणि एकूण आहार यानुसार योग्य portion वेगळे असू शकते.
   
3. मोदक खाण्यासाठी जेवण टाळावे का?
   नाही. मोदकासाठी दिवसभर उपाशी राहू नका. विशेषतः diabetes medicines किंवा insulin सुरू असल्यास meal skip करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
   
4. Sugar free मोदक डायबेटीससाठी सुरक्षित आहे का?
   Sugar free म्हणजे carbohydrate free नाही. त्यामुळे अशा मोदकाचेही प्रमाण लक्षात घेणे गरजेचे आहे.
   
5. मोदक खाल्ल्यानंतर चालावे का?
   जेवणानंतर चालल्याने post meal blood glucose वाढ कमी होण्यास मदत होऊ शकते. काही अभ्यासांमध्ये जेवणानंतरची walking अधिक चांगल्या post meal glucose control शी संबंधित आढळली आहे 
   
6. उकडीचा मोदक डायबेटीससाठी चांगला आहे का?
   उकडीचा मोदक तळलेला नसतो, त्यामुळे त्यात तळण्यामुळे येणारे अतिरिक्त fat नसते. मात्र त्यात carbohydrates असतात. त्यामुळे त्याचे प्रमाण तरीही लक्षात घ्या.
   
7. मोदक खाल्ल्यानंतर diabetes medicine वाढवावी का?
   नाही. मोदक किंवा इतर गोड पदार्थ खाल्ल्यामुळे medicine किंवा insulin चा dose स्वतःहून बदलू नका.
   
8. गणपतीच्या दिवशी blood sugar जास्त आली तर काय करावे?
   एक reading पाहून घाबरू नका. डॉक्टरांनी दिलेल्या monitoring plan नुसार readings तपासा. शुगर वारंवार जास्त येत असेल किंवा खूप वाढली असेल तर डॉक्टरांशी संपर्क करा.
   
9. डायबेटीससोबत वजनही वाढत असेल तर काय करावे?
   वजन, HbA1c, blood pressure, आहार, physical activity आणि इतर metabolic factors यांचे एकत्र मूल्यांकन करून घेणे उपयोगी ठरू शकते.

संबंधित वाचन

• Healthy Monsoon Snacks for Weight Management
• Diabetes Diet Chart for Indian Meals and Portions
• Diabetes Diet Tips by Madhav Baug | Ayurvedic Food Habits
• Ayurvedic Diet & Lifestyle Guide for Diabetes

संदर्भ

American Diabetes Association Professional Practice Committee. (2024). ‘5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes 2024’, Diabetes Care, 47(Supplement_1), pp. S77–S110.

DiPietro, L., Gribok, A., Stevens, M.S., Hamm, L.F. and Rumpler, W. (2013). ‘Three 15-min bouts of moderate postmeal walking significantly improves 24-h glycemic control in older people at risk for impaired glucose tolerance’, Diabetes Care, 36(10), pp. 3262–3268.

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. (2023). Healthy Living with Diabetes. Bethesda, MD: National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases.

Reynolds, A.N., Mann, J.I., Williams, S. and Venn, B.J. (2016). ‘Advice to walk after meals is more effective for lowering postprandial glycaemia in type 2 diabetes mellitus than advice that does not specify timing: a randomised crossover study’, Diabetologia, 59, pp. 2572–2578.

Warshaw, H. and Edelman, S.V. (2021). ‘Practical Strategies to Help Reduce Added Sugars Consumption to Support Glycemic and Weight Management Goals’, Clinical Diabetes, 39(1), pp. 

World Health Organization. (2023). WHO guideline: policies to protect children from the harmful impact of food marketing. Geneva: World Health Organization.

World Health Organization. (2023). Healthy diet. Geneva: World Health Organization.