वजन कमी केलं, तरी पुन्हा का वाढतं? शरीराचं ‘सिक्रेट मेमरी’ उघड

“मी 10 किलो वजन कमी केलं होतं. पण आता पुन्हा 7 किलो वाढलं.”
“डाएट बंद केली आणि वजन परत वाढायला लागलं.”
“जिम सोडलं नाही, तरी वजन कमी होत नाही.”

असं तुमच्यासोबत झालं आहे का?

वजन कमी करताना अनेकांना वाटतं की एकदा वजन कमी झालं की पुढचा टप्पा सोपा असेल. पण प्रत्यक्षात कमी झालेलं वजन टिकवणं अनेकांसाठी मोठं आव्हान ठरतं.

यामागे फक्त इच्छाशक्तीचा अभाव नाही. वजन कमी झाल्यानंतर शरीरात भूक, ऊर्जा वापर आणि hormones शी संबंधित काही बदल होऊ शकतात. शरीराची energy expenditure अपेक्षेपेक्षा कमी होऊ शकते आणि भूक वाढू शकते. त्यामुळे पूर्वीच्या वजनाकडे परत जाण्याची प्रवृत्ती निर्माण होऊ शकते (Hall and Kahan, 2018).

म्हणूनच “डाएट सोडली म्हणून वजन वाढलं” एवढीच ही गोष्ट नाही. भूक आणि hormones मधील बदल आणि रोजच्या lifestyle मधील इतर घटकही यामागे भूमिका बजावू शकतात.

वजन कमी झालं, मग शरीर पुन्हा तेच वजन का शोधतं?

इथेच येते शरीराची ही “सिक्रेट मेमरी”. शरीराला एखाद्या वजनाचा अक्षरशः memory card नसतो. पण वजन कमी झाल्यानंतर शरीरात भूक आणि energy balance नियंत्रित\ करणाऱ्या यंत्रणांमध्ये बदल होऊ शकतात.

उदाहरणार्थ, वजन कमी झाल्यानंतर काही लोकांमध्ये भूक वाढू शकते. त्याच वेळी शरीर आधीपेक्षा कमी energy वापरू शकते. म्हणजे पूर्वी जितक्या calories मध्ये तुमचं वजन स्थिर होत होतं, त्याच पातळीवर वजन कमी झाल्यानंतर शरीराचा energy requirement काही प्रमाणात बदललेला असू शकतो (Rosenbaum and Leibel, 2010).

यामुळेच वजन कमी केल्यानंतर पूर्वीचीच lifestyle परत सुरू केली तर वजन पुन्हा वाढण्याची शक्यता असते. म्हणून “माझं शरीर माझं वजन लक्षात ठेवतंय” असं म्हणणं सोपं आहे.

वैज्ञानिक भाषेत मात्र यामागे energy balance, appetite regulation आणि metabolic adaptation यांसारख्या अनेक प्रक्रिया असतात.

5 किलो कमी करणं सोपं की ते 5 किलो कायम ठेवणं?

हा फरक समजून घेणं महत्त्वाचं आहे.

म्हणून वजन कमी झाल्यावर “आता माझं काम झालं” असं न मानता maintenance phase कडेही तितकंच लक्ष देणं गरजेचं आहे.

“डाएट संपली” म्हणताच वजन का वाढायला लागतं?

तुम्ही 30 दिवसांची डाएट केली.

• साखर बंद.
• भात बंद.
• बाहेरचं खाणं बंद.
• रोज workout.
• वजन कमी झालं.

मग diet संपली आणि जुनं routine परत सुरू झालं.

यावेळी शरीराला पुन्हा पूर्वीपेक्षा जास्त calories मिळू लागतात. Physical activity कमी झाली तर energy expenditure देखील कमी होऊ शकतो.यामुळे वजन परत वाढू शकतं.

एका मोठ्या research मध्ये lifestyle based weight loss interventions नंतर कालांतराने काही प्रमाणात weight regain सामान्य असल्याचे आढळले आहे (Dombrowski et al., 2014).

म्हणून “मी diet fail केली” असं म्हणण्यापेक्षा प्रश्न असा असायला हवा.“मी वजन कमी केल्यानंतर कोणत्या सवयी टिकवल्या?”

वजन कमी झाल्यावर भूक जास्त का लागते?

हा भाग अनेकांना जाणवत असतो.

“पूर्वी एवढी भूक लागत नव्हती.” “आता सतत काहीतरी खावंसं वाटतं.” “डाएट केल्यानंतर गोड खायची इच्छा वाढली.”

यामागे शरीरातील appetite regulation चा भाग असू शकतो.

वजन कमी झाल्यानंतर leptin आणि इतर appetite related signals मध्ये बदल होऊ शकतात. काही संशोधनात weight loss नंतर शरीरात भूक वाढवणारे आणि energy balance बदलणारे adaptive responses दिसून आले आहेत (Sumithran et al., 2011).

म्हणून वजन कमी झाल्यानंतर भूक वाढत असेल तर स्वतःला “माझी willpower कमी आहे” असं म्हणणं योग्य नाही.

पण त्याचा अर्थ असा देखील नाही की वजन वाढणं थांबवता येत नाही.याचा अर्थ असा आहे की वजन टिकवण्यासाठी plan बदलण्याची गरज असू शकते.

वजन कमी केलं, पण शरीराचा calorie खर्चही कमी झाला तर?

वजन कमी झाल्यावर शरीराचं वजन कमी होतं. कमी वजनाचं शरीर हालचालींसाठी तुलनेने कमी energy वापरू शकतं.

त्यासोबत weight loss नंतर metabolic adaptation देखील काही व्यक्तींमध्ये दिसू शकते. एका प्रसिद्ध अभ्यासात वजन मोठ्या प्रमाणात कमी झाल्यानंतर काही सहभागी व्यक्तींमध्ये energy expenditure अपेक्षेपेक्षा कमी राहिल्याचे दिसून आले (Fothergill et al., 2016).

याचा अर्थ असा नाही की metabolism “बंद” होतो. पण वजन कमी केल्यानंतर पूर्वीसारख्याच routine वर वजन कायम राहीलच असंही नाही.

म्हणूनच weight loss programme मध्ये maintenance strategy सुरुवातीपासूनच विचारात घेणं उपयोगी ठरू शकतं.

फक्त वजन नाही, हे 5 नंबरही बघा

वजन कमी झालं की सगळ्यात आधी weighing scale कडे पाहिलं जातं. पण शरीरात होत असलेले सगळे बदल एका नंबरमध्ये दिसत नाहीत.

विशेषतः वजनासोबत diabetes, high BP किंवा cholesterol ची समस्या असेल तर या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करू नका.

कधी कधी weighing scale वर फार मोठा फरक दिसत नसला तरी BMI किंवा blood sugar मध्ये सुधारणा झालेली असू शकते.

“मी रोज जिम करतो” तरी वजन परत वाढत असेल तर?

जिम करणे चांगले आहे. पण वजन टिकवण्यासाठी फक्त एक तासाचा exercise पुरेसा आहे असं नाही. उरलेले 23 तास तुम्ही काय करता हेही महत्त्वाचं आहे. दिवसभर desk वर बसणे. लिफ्टचा सतत वापर. घरातून काम करताना जवळपास कोणतीही हालचाल न होणे.

Weekend ला जास्त खाणे. या छोट्या गोष्टी आठवड्याच्या एकूण energy balance वर परिणाम करू शकतात. म्हणून gym सोबत daily exercise वाढवण्याचा प्रयत्न करा. दररोज चालणे. जवळच्या अंतरासाठी चालत जाणे. लिफ्टऐवजी पायऱ्या वापरणे. दर एक दोन तासांनी उठून थोडं चालणे. या सवयी छोट्या वाटतात, पण त्या रोजच्या activity मध्ये भर घालतात.

वजन परत वाढत असेल तर पुन्हा crash diet करायची का?

इथेच अनेक जण पुन्हा त्याच चक्रात अडकतात. वजन वाढलं. कडक diet सुरू. वजन कमी. Diet बंद. पुन्हा वजन वाढलं. पुन्हा diet. याला काही जण yo yo dieting म्हणतात.

अत्यंत restrictive diet दीर्घकाळ टिकवणे अनेकांसाठी कठीण असते. त्यामुळे वजन कमी करण्यापेक्षा टिकणाऱ्या सवयी तयार करणे अधिक महत्त्वाचे ठरते. तुम्ही आयुष्यभर पाळू शकणार नाही अशी diet फक्त 30 दिवसांसाठी करण्यापेक्षा, रोजच्या जीवनात बसणारा आहार तयार करणं जास्त व्यवहार्य आहे.

वजन कमी झाल्यानंतर कोणत्या सवयी कायम ठेवायच्या?

एकदम 10 गोष्टी बदलण्याची गरज नाही. या चार गोष्टींपासून सुरुवात करता येते.

सगळ्यात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे वजन कमी झाल्यावर जुन्या सवयी पूर्णपणे परत येऊ देऊ नका.

माधवबागमध्ये Weight Loss Reversal Programme कसं मदत करू शकतं?

वारंवार वजन कमी होऊन पुन्हा वाढत असेल तर फक्त नवीन diet chart घेऊन पुन्हा सुरुवात करण्याऐवजी वजन वाढण्यामागची कारणं समजून घेणं महत्त्वाचं आहे. माधवबागच्या Weight Loss Reversal Programme मध्ये वजनाकडे फक्त calories च्या दृष्टिकोनातून न पाहता आहार, physical activity, lifestyle आणि metabolic health यांचा विचार केला जातो.

Health Assessment मध्ये वजन, BMI, waist circumference, Blood Pressure, Blood Sugar आणि lifestyle यांसारख्या घटकांचे मूल्यांकन केले जाऊ शकते. तुमच्या स्थितीनुसार डॉक्टर Diet, Exercise, Ayurvedic Medicine आणि योग्य असल्यास Panchakarma यांचा उपचार योजनेत विचार करू शकतात.

यामध्ये उद्देश फक्त काही किलो वजन कमी करण्याचा नसून, वजन कमी झाल्यानंतरही नवीन lifestyle टिकवण्यावर लक्ष देणे हा महत्त्वाचा भाग आहे.

वजन कमी करून पुन्हा वाढणं अनेक लोकांमध्ये दिसतं. याचा अर्थ तुमची मेहनत वाया गेली असा नाही. कदाचित तुमच्या शरीरात भूक, energy use आणि sedentary lifestyle शी संबंधित काही बदल झाले असतील. कदाचित जुने eating patterns परत आले असतील. कदाचित exercise, झोप किंवा stress मध्ये बदल झाला असेल.

कारण काहीही असो, पुन्हा सुरुवात करताना आणखी एक crash diet करण्यापेक्षा तुमचं वजन का वाढतंय हे समजून घेणं जास्त उपयोगी ठरू शकतं.

माधवबागमध्ये Health Assessment नंतर डॉक्टर तुमच्या वजनाशी संबंधित lifestyle आणि metabolic factors समजून घेऊन पुढील treatment plan बद्दल मार्गदर्शन करू शकतात. तुमच्या जवळच्या माधवबाग क्लिनिकला भेट द्या किंवा आमच्याशी संपर्क करा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQS)

वजन कमी केल्यानंतर पुन्हा का वाढतं?

वजन कमी झाल्यानंतर भूक, energy expenditure आणि appetite regulation मध्ये बदल होऊ शकतात. त्यासोबत जुन्या eating habits आणि कमी physical activity परत आल्यास वजन पुन्हा वाढू शकते 

शरीराला जुनं वजन लक्षात राहतं का?

“Body memory” हा सोपा शब्द आहे. शरीराकडे एखाद्या वजनाची literal memory नसते. मात्र वजन कमी झाल्यानंतर energy balance आणि appetite regulation मध्ये होणारे adaptive changes शरीराला पूर्वीच्या वजनाकडे परत जाण्याची प्रवृत्ती निर्माण करू शकतात.

वजन कमी करून पुन्हा वाढत असेल तर पुन्हा diet करावी का?

पुन्हा कडक crash diet करण्यापेक्षा वजन वाढण्यामागची कारणं समजून घेऊन टिकणाऱ्या eating habits, physical activity, झोप आणि lifestyle वर काम करणे अधिक उपयोगी ठरू शकते.

वजन कमी झाल्यानंतर भूक का वाढते?

Weight loss नंतर appetite regulation मध्ये बदल होऊ शकतात. काही अभ्यासांमध्ये weight loss नंतर hunger related hormonal responses मध्ये बदल दिसून आले आहेत 

वजन टिकवण्यासाठी exercise किती महत्त्वाचा आहे?

नियमित physical activity वजन टिकवण्यास मदत करू शकते. मात्र फक्त gym वर अवलंबून न राहता दिवसभरातील एकूण physical activity कडे लक्ष देणेही महत्त्वाचे आहे.

कमी झोपेमुळे वजन पुन्हा वाढू शकतं का?

कमी झोप आणि obesity किंवा weight gain यांच्यात संबंध आढळला आहे. झोप appetite regulation आणि food choices वर परिणाम करू शकते.

वजन कमी झाल्यानंतर फक्त weighing scale पाहणं पुरेसं आहे का?

नाही. वजनासोबत waist circumference, Blood Sugar, HbA1c आणि Blood Pressure यांसारख्या मापदंडांकडेही लक्ष देणे उपयोगी ठरू शकते.

Weight Loss Reversal Programme म्हणजे काय?

Weight Loss Reversal Programme मध्ये वजन कमी करण्यासोबत lifestyle आणि metabolic health कडेही लक्ष दिले जाऊ शकते. Madhavbaug मध्ये तुमच्या आरोग्यस्थितीनुसार Diet, Exercise, Ayurvedic Treatment आणि योग्य असल्यास Panchakarma यांचा विचार केला जाऊ शकतो.

वजन वारंवार वाढत असेल तर डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा?

वजन सतत वाढत असेल, वारंवार diet करूनही वजन पुन्हा वाढत असेल किंवा त्यासोबत diabetes, high BP, cholesterol किंवा इतर metabolic problems असतील तर डॉक्टरांकडून health assessment करून घेणे उपयोगी ठरू शकते.

संबंधित वाचन

• आहारानंतर वजन पुन्हा वाढणे: आयुर्वेदिक सवयी
• वजन कमी करण्याचे व्यवस्थापन | माधवबाग
• उत्तम आरोग्यासाठी वजन कमी करण्याचे वैद्यकीय फायदे
• Ayurvedic Diet Plan for Weight Loss and Blood Sugar Control
• Medical Benefits of Weight Loss for Better Health

संदर्भ

Dombrowski, S.U., Knittle, K., Avenell, A., Araújo-Soares, V. and Sniehotta, F.F. (2014). ‘Long term maintenance of weight loss with non surgical interventions in obese adults: systematic review and meta analyses of randomised controlled trials’, BMJ, 348, g2646.

Fothergill, E., Guo, J., Howard, L., Kerns, J.C., Knuth, N.D., Brychta, R., Chen, K.Y., Skarulis, M.C., Walter, M., Walter, P.J. and Hall, K.D. (2016). ‘Persistent metabolic adaptation 6 years after The Biggest Loser competition’, Obesity, 24(8), pp. 1612–1619.

Hall, K.D. and Kahan, S. (2018). ‘Maintenance of lost weight and long term management of obesity’, Medical Clinics of North America, 102(1), pp. 183–197.

Patel, S.R. and Hu, F.B. (2008). ‘Short sleep duration and weight gain: a systematic review’, Obesity, 16(3), pp. 643–653.

Rosenbaum, M. and Leibel, R.L. (2010). ‘Adaptive thermogenesis in humans’, International Journal of Obesity, 34(S1), pp. S47–S55.

Sumithran, P., Prendergast, L.A., Delbridge, E., Purcell, K., Shulkes, A., Kriketos, A. and Proietto, J. (2011). ‘Long term persistence of hormonal adaptations to weight loss’, New England Journal of Medicine, 365(17), pp. 1597–1604.